وصول آنها است به كمال مطلق ، همان انسانِ سر خود را به نهايت شقاوت و بُعد از ساحت قدس كبريا رساند ، و اين بالاترين خسرانها است ؛ چنانچه حق تعالى فرمايد : « وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ » . « 1 » چه خسرانى بالاتر از اين كه انسان سرمايهء سعادت ابدى را خرج در راه تحصيل شقاوت ابدى كند ، و آنچه را كه حق تعالى به او داده كه او را به اوج كمال رساند ، همان او را به حضيض نقص كشاند ؟ ! اى انسان بيچاره ! چه حسرتى خواهى داشت آن روزى كه پردهء طبيعت از چشم برداشته شود و معاينه كنى كه آنچه در عالم قدم زدى و كوشش كردى در راه بيچارگى و شقاوت و بدبختى خودت بوده ، و راه چاره و طريق جبران نيز مسدود شده ، و دستت از همه جا كوتاه ! نه راه فرار از سلطنت قاهرهء الهيّه « يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا » « 2 » و نه راه جبران نقايص گذشته و عذرخواهى از معاصى الهيّه « آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ » . « 3 » اى عزيز ! اكنون تا حجابهاى غليظ طبيعت نور فطرت را به كلى زائل نكرده ، و كدورتهاى معاصى صفاى باطنى قلب را به كلى نبرده ، و دستت از دار دنيا - كه مزرعه آخرت است « 4 » ، و انسان در آن مىتواند جبران هر نقصى و غفران هر

--> ( 1 ) - سوگند به زمان بدرستى كه آدمى در خُسران است . ( عصر / 2 - 1 ) . ( 2 ) - اى گروه جنّيان ، و آدميان اگر مىتوانيد كه از كناره‌هاى آسمانها و زمين بيرون رويد ، برويد . ( الرحمن / 33 ) . ( 3 ) - آيا اكنون ؟ در حالى كه تو پيش از اين عصيان كردى و از مُفسدان بودى . ( يونس / 91 ) . ( 4 ) - اشاره است به اين حديث نبوى كه : « الدُّنْيا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ » يعنى : دنيا مزرعه و كشتزار آخرت است . ( عوالى اللّآلي ، ج 1 ، ص 267 ، ح 66 ) .